کد خبر: 000001556
تاریخ انتشار: 3 هفته قبل

مردم، مشارکت، سرنوشت

مشارکت در سرنوشت فردی و جمعی از نظر اسلام، نه تنها یک حق بلکه یک وظیفه شرعی است و عقل و نقل به عنوان ابزارهای شناخت احکام الهی به این مطلب توجه می‌دهند. بنابراین، حضور در امور اجتماعی از  جمله انتخابات و تعیین سرنوشت جامعه همانند امر به معروف و نهی از منکر یک تکلیف و وظیفه شرعی است و کسانی که از این مسئولیت شانه خالی می‌کنند، باید پاسخگوی عدم مشارکت فعال خویش در صحنه سیاسی و اجتماعی جامعه باشند...



دکتر محمدرضا رضوانی* - سین: مشارکت در سرنوشت فردی و جمعی از نظر اسلام، نه تنها یک حق بلکه یک وظیفه شرعی است و عقل و نقل به عنوان ابزارهای شناخت احکام الهی به این مطلب توجه می‌دهند. بنابراین، حضور در امور اجتماعی از  جمله انتخابات و تعیین سرنوشت جامعه همانند امر به معروف و نهی از منکر یک تکلیف و وظیفه شرعی است و کسانی که از این مسئولیت شانه خالی می‌کنند، باید پاسخگوی عدم مشارکت فعال خویش در صحنه سیاسی و اجتماعی جامعه باشند؛ زیرا سرنوشت جمعی انسان همانند کشتی‌نشینان به دست همگی رقم می‌خورد و سعادت و بدبختی انسان‌ها و رهایی از خسران در مشارکت فعال اجتماعی آنان است.

انتخابات در قرون اخیر در کشورهای غربی و از یک قرن اخیر نیز در ایران تحقق پیدا کرده و در نوع خود حاصل تجربه و دانش بشری است.

در قرآن آیه‌ای که صراحتا و مستقیما به انتخابات به معنای سیاسی و عرفی آن اشاره کرده باشد، وجود ندارد،  اما هم در کلام الله و هم روایات دینی به نقش مردم در تعیین سرنوشت سیاسی و اجتماعی خود اشاره شده و اینکه خداوند انسان را نسبت به تعیین سرنوشت خود و جامعه‌اش آگاه کرده است.

 آیه ۱۱ سوره رعد ”إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَومٍ حَتّىٰ يُغَيِّروا ما بِأَنفُسِهِم ۗ وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَومٍ سوءًا فَلا مَرَدَّ لَهُ ۚ وَما لَهُم مِن دونِهِ مِن والٍ” می فرماید: "خداوند سرنوشت هیچ قوم و ملّتی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند" از این آیه می‌توان چنین استنباط کرد که اگر در عین حال مردم  تغییری در زندگی خود انجام ندادند و نسبت به جامعه بی تفاوت و انجام وظیفه نکردند، باز هم سرنوشت خودشان را رقم زده‌اند.

در آیات ۳۹ و۴۰ سوره نجم ”وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى” و”وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى” و همچنین آیه ۳۸ سوره مدثر” کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهينَةٌ “ هم خداوند فرموده‌اند که برای انسان جز حاصل تلاش او نیست و نتيجه كوشش او به زودى ديده خواهد شد و اینکه هر کسی در گروِ دستاورد خویش است.

با تامل در آیات و احادیث مشخص می شود که هر  فرد از افراد جامعه نه تنها نسبت به سرنوشت خویش مسئول است، بلکه نسبت به سرنوشت جمعی نیز مسئولیت دارد و نمی‌تواند خود را کنار بکشد. به سخن دیگر، حتی اگر خودش بخواهد غرق شود و از حق حیات بهره نبرد – که البته خودکشی حرام است و چنین حقی برای شخص نیست که حیات خویش را سلب کند و خودکشی کند یا زمینه قتل و مرگ و هلاکت را فراهم آورد. (بقره، آیه 195)- باز هم نمی‌تواند نسبت به سرنوشت دیگران بی تفاوت باشد؛ بلکه مسئول سرنوشت خویش و دیگران  است و باید رفتاری داشته باشد که سرنوشت دیگران در مسیر درست و حق و یک حضور به معنای واقعی اجتماعی باشد.

مراد از حضور اجتماعی آن است که بده و بستان و کنش و واکنش میان هر رفتار فردی و شخصی انسان با اجتماع وجود دارد. اجتماع مجموعه‌ افراد انسانی هستند که نیازهای متقابل یکدیگر را در ابعاد گوناگون مادی و معنوی، عاطفی و جنسی و غیر جنسی برطرف می‌کنند. بنابراین، هر فردی مسئولیت دارد تا در حوزه عمل اجتماعی مشارکت فعال مثبتی داشته باشد. منظور از مشارکت فعال، یعنی هر فردی در حد استطاعت خویش باید وارد عرصه عمل اجتماعی شود و حضور کمتر از استطاعت در حقیقت به معنای عدم انجام مسئولیت و تکلیف شرعی است. زیرا از هر کسی همان اندازه انتظار است که توان دارد و از آنجا که خداوند بازخواست‌کننده افراد خواهد بود و معیار و شاخص را باری تعالی قرار می‌دهد، او دانا و عالم و علیم به توانایی و استطاعت هر فردی است و از او به همان میزان توان بازخواست خواهد کرد.

قرآن می‌فرماید: خداوند هيچ كس را جز بقدر توانايى‏اش تكليف نمى‌‏كند. آنچه (از خوبى‏) به دست‌آورده به سود او و آنچه (از بدى‏) به دست آورده به زيان اوست‏. (بقره، آیه ۲۸۶)

کوتاه سخن اینکه خداوند تنها راه رسیدن به سعادت ابدی و گذر از گذرگاه‌های متعدد و متنوع عرصه قیامت و ورود به بهشت رضوان الهی را انجام عمل به میزان استطاعت دانسته و در سوره اعراف، آیه42 فرموده است: "وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ" و كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‏‌اند، هيچ كسى را جز بقدر توانش تكليف نمىكنيم آنان همدم بهشتند كه در آن جاودانند.

*دکترای حقوق بین الملل

 

 

 




نظر شما